Aktualności » Źródła i opracowania badań
Uwaainkowania historyczne, wielowiekowy partykularyzm tych ziem, brak integrującego, silnego i długoletniego centralnego ośrodka i organu administracyjnego uniemożliwiał pomnażanie dorobku regionu w wielu dziedzinach. Akademia Krakowska6 przez wieki przyciągała z tego obszaru najzdolniejszą młodzież do siebie na studia, wybitne jednostki na katedry, a dwór królewski na zaszczytne stanowiska u swojego boku. To samo czynił od 1784 r. Uniwersytet Lwowski" i inne w tym mieście uczelnie, jedyne obok krakowskich o polskim charakterze podczas zaborów. Przybyła z różnych uczelni i stron Polski kadra wykładowców do powołanych rzeszowskich uczelni w PRL swoimi publikacjami nie stworzyła dotąd syntez wiążących interdyscyplinarne dziedziny wiedzy z gospodarką i kulturą regionu. Diecezja przemyska zarówno łacińska (założona w 1375 r.), jak i greckokatolicka (utworzona w 1218 r.) wiązała wiernych w parafiach z Nadsaniem, zaś zachodnia część regionu ciągnęła wiernych do diecezji krakowskiej (od 1000 r.), od 1842 r. do nowo wyłonionej diecezji tarnowskiej, dopiero z marginalnych jej dekanatów stworzono w 1991 r. diecezję rzeszowską.
W najpoważniejszych opracowaniach o aptekarstwie polskim naukowców z Krakowa, Lwowa i Warszawy zagadnienie farmacji na omawianym terenie zostało pominięte lub marginalnie potraktowane8. Wzmianki o farmacji W. Szumowskiego9, oparte na niepełnych relacjach zebranych przez Krupińskiego o stosunkach zdrowotnych w Galicji po I rozbiorze Polski, muszą ulec sprostowaniu.
Źródła do historii farmacji na omawianym terenie w okresie staropolskim posiadamy rozproszone i skąpe. Zawierają je księgi miejskie i grodzkie oraz akta Metryki Koronnej i Archiwum Skarbu Koronnego. Przynoszą najczęściej lakoniczne informacje dotyczące transakcji aptek, ujawniają ich utensylia przy sporządzanych inwentarzach testamentowych, podają lakoniczne adnotacje o piastowaniu zaszczytnych stanowisk ławników, rajców i burmistrzów przez farmaceutów, niekiedy donosy i procesy sądowe informują o barwnym życiu, nieraz sprzecznym z kodeksem karnym, w metrykach koronnych padają nazwiska osób uiszczających opłaty skarbowe. Dane o aptekach klasztornych zawierają najczęściej akta powizytacyjne i sprawozdawcze, niekiedy inwentarze i rozporządzenia zakonne. Epoka niewoli austriackiej (1772-1918) obdarzyła nas w dobie przedautonomicznej centralistycznymi dokumentami promulgacyjnymi dotyczącymi służby zdrowia oraz zróżnicowanymi i bogatymi materiałami dokumentacyjnymi, jeżeli idzie o epokę autonomii Galicji.
Konieczność zgermanizowania i scentralizowania administracji, sądownictwa, oświaty, służby zdrowia, podporządkowania różnych wyznań w epoce despotycznej (1772-1848) i konstytucyjnej (1848-1868) stworzyła wiele tysięcy przepisów w wielonarodowościowej monarchii habsburskiej do każdej dziedziny życia. Znajdują one odzwierciedlenie w ustawodawstwie austriackim10 i w jego przekładach na języki krajowe> regularnie we Lwowie ogłaszanych rozporządzeniach „Pilleriana"11. U progu autonomii Galicji zebrał je w całość i zestawił w kilku tomach w języku polskim j. R. Kasparek12. Wyodrębnił je i podał dla służby zdrowia i w zakresie spraw sanitarnych po niemiecku J. Kursinger13, a w uzupełnionym, aktualnym ustawodawstwie pół wieku później uczynili to w języku polskim J. Barzycki, Z. Lachowicz, L. Kruszyński14. Samo zaś ustawodawstwo aptekarskie w obrębie Galicji omówił ostatnio J. Pertkiewicz15 w dysertacji doktorskiej, obronionej w Krakowie w 1979 r. pod przewodnictwem promotora W. Roeske. Podobny charakter ma obroniona w 1997 r. praca kandydata nauk na uczelni lwowskiej T. Tereszczuka, z dodaniem garści informacji o aptekach lwowskich z akt Gubernium. Epoka od I rozbioru Polski do Wiosny Ludów stanowi najmniej znaną kartę funkcjonowania aptekar-stwa galicyjskiego. Nikt dotąd nie przebadał archiwaliów wiedeńskich pod kątem nadania aptekom galicyjskim koncesji ani nie prześledził działalności centralnie narzuconych gremiów aptekarskich w Krakowie od 1802 r. i Lwowie od 1806 r. oraz 18 lokalnych powołanych przy urzędach obwodowych w 1835 r., a zredukowanych w 1874 r. do dwu w grodzie pod Wawelem i pod kopcem Unii Lubelskiej w stolicy Galicji. Dysertacja doktorska M. Stachoń1", jakkolwiek w tytule zasięgiem chronologicznym obejmuje działność aptek w latach 1802-1939 na obszarze gremium aptekarzy krakowskich, faktycznie dotyczy tylko okresu 1878-1839, ze szczegółowo podanymi angażami aptekarzy, często z rękopisów mylnie odczytanymi nazwiskami, bo nie skonfrontowano ich z corocznie publikowanymi nazwiskami właścicieli aptek, dzierżawcami i prowizorami w wydawnictwach centralnych w Wiedniu i krajowych w Galicji. Zmiany personalne obsady aptek, z reguły z rocznym opóźnieniem, podają od 1861 do 1914 r. Szematyzmy Galicyi... (podobnie lekarzy, chirurgów i akuszerek). Niezależnie od urzędowych Szematy-zmów austriackich i galicyjskich, personalia aptekarzy przytaczają wydawnictwa redagowane w tym czasie w różnych krajach monarchii przez najczęściej narodowe i lokalne zrzeszenia farmaceutyczne.
Taki periodyk ogólny dla całej monarchii austriacko-węgierskiej, a nawet krajów sąsiednich (Rumunii, Bułgarii, Serbii, Czarnogóry), stanowi Phar-mazeutischer Almanach, kalendarz ukazujący się co roku w Wiedniu w latach 1875-1914, podający sieć aptek w poszczególnych krajach, wykaz aptekarzy, skład osobowy gremiów aptekarskich w poszczególnych krajach monarchii, podobnie zarządów różnych towarzystw farmaceutycznych, najnowszą literaturę medyczną, wykaz powszechnie stosowanych, reklamowanych i zakazanych leków itp. Podobny podręczny charakter, przydatny dla aptekarzy na co dzień, miał Kalendarz dla farmaceutów i chemików, ukazujący się od 1877 r. (Rocznik I, Lwów 1877), wydawany przez Galicyjskie Towarzystwo Aptekarzy, założone we Lwowie w 1868 r.18 W okresie konstytucyjnej, dualistycznej monarchii austriacko-węgierskiej, podobnie jak w innych czołowych państwach europejskich, pojawiają się w Wiedniu wydawnictwa specjalistyczne oddające obraz życia i potrzeby farmaceutów: „Pharmazeutischer Post", „Ósterreiehischen Chemiker Zeitung" i inne instruujące na bieżąco członków wiedeńskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Za ich przykładem Galicyjskie Towarzystwo Aptekarskie, założone we Lwowie w 1868 r., redagowało „Czasopismo Galicyjskiego Towarzystwa Aptekarskiego" 1874-193919-Redaktorami byli: Władysław Teppa, Bronisław Radziszewski i inni. W Krakowie Galicyjskie Towarzystwo Farmaceutyczne „Unitas", założone w 1892 r., wydawało „Kronikę Farmaceutyczną Unitas"20. Pewne uszczegółowienie informacji o aptekarstwie galicyjskim stanowią sporadycznie pojawiające się anonse i nieraz artykuły, ukazujące się w lokalnej galicyjskiej prasie, bezpośrednio dotyczące aptek w danej miejscowości.
W najpoważniejszych opracowaniach o aptekarstwie polskim naukowców z Krakowa, Lwowa i Warszawy zagadnienie farmacji na omawianym terenie zostało pominięte lub marginalnie potraktowane8. Wzmianki o farmacji W. Szumowskiego9, oparte na niepełnych relacjach zebranych przez Krupińskiego o stosunkach zdrowotnych w Galicji po I rozbiorze Polski, muszą ulec sprostowaniu.
Źródła do historii farmacji na omawianym terenie w okresie staropolskim posiadamy rozproszone i skąpe. Zawierają je księgi miejskie i grodzkie oraz akta Metryki Koronnej i Archiwum Skarbu Koronnego. Przynoszą najczęściej lakoniczne informacje dotyczące transakcji aptek, ujawniają ich utensylia przy sporządzanych inwentarzach testamentowych, podają lakoniczne adnotacje o piastowaniu zaszczytnych stanowisk ławników, rajców i burmistrzów przez farmaceutów, niekiedy donosy i procesy sądowe informują o barwnym życiu, nieraz sprzecznym z kodeksem karnym, w metrykach koronnych padają nazwiska osób uiszczających opłaty skarbowe. Dane o aptekach klasztornych zawierają najczęściej akta powizytacyjne i sprawozdawcze, niekiedy inwentarze i rozporządzenia zakonne. Epoka niewoli austriackiej (1772-1918) obdarzyła nas w dobie przedautonomicznej centralistycznymi dokumentami promulgacyjnymi dotyczącymi służby zdrowia oraz zróżnicowanymi i bogatymi materiałami dokumentacyjnymi, jeżeli idzie o epokę autonomii Galicji.
Konieczność zgermanizowania i scentralizowania administracji, sądownictwa, oświaty, służby zdrowia, podporządkowania różnych wyznań w epoce despotycznej (1772-1848) i konstytucyjnej (1848-1868) stworzyła wiele tysięcy przepisów w wielonarodowościowej monarchii habsburskiej do każdej dziedziny życia. Znajdują one odzwierciedlenie w ustawodawstwie austriackim10 i w jego przekładach na języki krajowe> regularnie we Lwowie ogłaszanych rozporządzeniach „Pilleriana"11. U progu autonomii Galicji zebrał je w całość i zestawił w kilku tomach w języku polskim j. R. Kasparek12. Wyodrębnił je i podał dla służby zdrowia i w zakresie spraw sanitarnych po niemiecku J. Kursinger13, a w uzupełnionym, aktualnym ustawodawstwie pół wieku później uczynili to w języku polskim J. Barzycki, Z. Lachowicz, L. Kruszyński14. Samo zaś ustawodawstwo aptekarskie w obrębie Galicji omówił ostatnio J. Pertkiewicz15 w dysertacji doktorskiej, obronionej w Krakowie w 1979 r. pod przewodnictwem promotora W. Roeske. Podobny charakter ma obroniona w 1997 r. praca kandydata nauk na uczelni lwowskiej T. Tereszczuka, z dodaniem garści informacji o aptekach lwowskich z akt Gubernium. Epoka od I rozbioru Polski do Wiosny Ludów stanowi najmniej znaną kartę funkcjonowania aptekar-stwa galicyjskiego. Nikt dotąd nie przebadał archiwaliów wiedeńskich pod kątem nadania aptekom galicyjskim koncesji ani nie prześledził działalności centralnie narzuconych gremiów aptekarskich w Krakowie od 1802 r. i Lwowie od 1806 r. oraz 18 lokalnych powołanych przy urzędach obwodowych w 1835 r., a zredukowanych w 1874 r. do dwu w grodzie pod Wawelem i pod kopcem Unii Lubelskiej w stolicy Galicji. Dysertacja doktorska M. Stachoń1", jakkolwiek w tytule zasięgiem chronologicznym obejmuje działność aptek w latach 1802-1939 na obszarze gremium aptekarzy krakowskich, faktycznie dotyczy tylko okresu 1878-1839, ze szczegółowo podanymi angażami aptekarzy, często z rękopisów mylnie odczytanymi nazwiskami, bo nie skonfrontowano ich z corocznie publikowanymi nazwiskami właścicieli aptek, dzierżawcami i prowizorami w wydawnictwach centralnych w Wiedniu i krajowych w Galicji. Zmiany personalne obsady aptek, z reguły z rocznym opóźnieniem, podają od 1861 do 1914 r. Szematyzmy Galicyi... (podobnie lekarzy, chirurgów i akuszerek). Niezależnie od urzędowych Szematy-zmów austriackich i galicyjskich, personalia aptekarzy przytaczają wydawnictwa redagowane w tym czasie w różnych krajach monarchii przez najczęściej narodowe i lokalne zrzeszenia farmaceutyczne.
Taki periodyk ogólny dla całej monarchii austriacko-węgierskiej, a nawet krajów sąsiednich (Rumunii, Bułgarii, Serbii, Czarnogóry), stanowi Phar-mazeutischer Almanach, kalendarz ukazujący się co roku w Wiedniu w latach 1875-1914, podający sieć aptek w poszczególnych krajach, wykaz aptekarzy, skład osobowy gremiów aptekarskich w poszczególnych krajach monarchii, podobnie zarządów różnych towarzystw farmaceutycznych, najnowszą literaturę medyczną, wykaz powszechnie stosowanych, reklamowanych i zakazanych leków itp. Podobny podręczny charakter, przydatny dla aptekarzy na co dzień, miał Kalendarz dla farmaceutów i chemików, ukazujący się od 1877 r. (Rocznik I, Lwów 1877), wydawany przez Galicyjskie Towarzystwo Aptekarzy, założone we Lwowie w 1868 r.18 W okresie konstytucyjnej, dualistycznej monarchii austriacko-węgierskiej, podobnie jak w innych czołowych państwach europejskich, pojawiają się w Wiedniu wydawnictwa specjalistyczne oddające obraz życia i potrzeby farmaceutów: „Pharmazeutischer Post", „Ósterreiehischen Chemiker Zeitung" i inne instruujące na bieżąco członków wiedeńskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Za ich przykładem Galicyjskie Towarzystwo Aptekarskie, założone we Lwowie w 1868 r., redagowało „Czasopismo Galicyjskiego Towarzystwa Aptekarskiego" 1874-193919-Redaktorami byli: Władysław Teppa, Bronisław Radziszewski i inni. W Krakowie Galicyjskie Towarzystwo Farmaceutyczne „Unitas", założone w 1892 r., wydawało „Kronikę Farmaceutyczną Unitas"20. Pewne uszczegółowienie informacji o aptekarstwie galicyjskim stanowią sporadycznie pojawiające się anonse i nieraz artykuły, ukazujące się w lokalnej galicyjskiej prasie, bezpośrednio dotyczące aptek w danej miejscowości.